Eigenlijk al in de jaren negentig, toen hormoontherapie bij overgangs­klachten heel gewoon was. Iedereen kreeg het, iedereen was tevreden. Totdat er in 2002 een Amerikaans onderzoek verscheen dat verkeerd in de media terechtkwam. Het bericht was: van hormoontherapie krijg je borstkanker. Dat klopte niet. Het ging om totaal andere producten dan wij hier in Europa gebruiken en om een oudere doel­groep. Maar de schade was gedaan. Wereldwijd stopten artsen met het voor­schrijven ervan. Vrouwen die hormoontherapie gebruikten, moesten acuut stoppen. Ik had genoeg achtergrond om te weten dat er iets niet deugde en dat voelde als onrecht. Ik denk dat ik een beetje last heb van het helperssyndroom — ik wilde dat rechtzetten.

De overgang heeft heel veel gezichten. Ongeveer één op de vijf vrouwen — 20 procent — heeft nauwelijks klachten. De overige 80 procent ervaart ze in meer of mindere mate. Dat loopt uiteen van af en toe een opvlieger tot de 28 procent die echt niet meer kan functioneren. Die laatste groep slaapt soms maandenlang slecht, is chronisch vermoeid, heeft moeite met concentreren en last van stemmings­klachten, spier- en gewrichtsklachten. Wat ik heel vaak hoor, is dat vrouwen zeggen: ik ken mezelf niet meer. Er is iets met me aan de hand, maar ik kan de vinger er niet op leggen.

Vrouwen worden geboren met een voorraad eicellen. Die bevatten het hormoon oestrogeen — en in mindere mate progesteron. In de puberteit schommelen die hormoonwaarden vandaar de stemmingswisselingen bij tieners. Na je veertigste beginnen die waarden opnieuw te schommelen en bij sommige vrouwen reageert het lichaam daar gevoeliger op dan bij andere. De bekendste klachten zijn op­vliegers en nachtelijk zweten. Maar ook stemmings­klachten kunnen optreden, zelfs zonder warmte­klachten. De menopauze zelf — de laatste menstruatie — besef je pas achteraf. De jaren voor die laatste menstruatie heten de perimenopauze. Die fase kan erg vaag beginnen, waar­door vrouwen de klachten aanvankelijk niet herkennen.

Dat heeft meerdere oorzaken. Jaren­lang stagneerden nascholingen voor artsen over dit onderwerp. Gelukkig is er sinds juni 2022 een nieuwe richtlijn voor huisartsen. En die kennis wordt nu weer serieus opgepakt. Maar vrouwen zelf weten ook vaak niet wat er met hen aan de hand is. Ze komen bij de huisarts met vage klachten en dan is het een ingewikkelde puzzel. Mijn vuistregel: als je boven de veertig bent en allerlei vage klachten hebt, is het bijna altijd iets met de overgang — tot het tegen­deel bewezen is. Een goede tip is om een afspraak te maken bij een verpleeg­kundig overgangs­consulente. Daar heb je geen ver­wijzing voor nodig en ze neemt ruim de tijd om alles door te nemen. Dat helpt je ook om met een gerichte hulpvraag naar de huisarts te gaan.

Enorm. In ons ziekenhuis onder­zochten we ziekteverzuim bij vrouwen en 75 procent bleek overgangsklachten te hebben. Twaalf procent van de vrouwen bespreekt overgangsklachten met de leidinggevende. De rest niet uit angst voor gevolgen voor hun carrière, salaris of hoe collega’s hen zien. Dat is begrijpelijk, maar ook jammer. We weten in­middels dat werk juist goed is voor je. Het geeft structuur, zelf­vertrouwen en inkomen. Als vrouwen door klachten minder gaan werken, verlies je waardevolle mensen. In de zorg is 80 procent van het personeel vrouw. Bij de politie, in het onderwijs, in bedrijven: je bent gewoon afhanke­lijk van die vrouwen. Dit is dus ook een maatschappelijk vraagstuk.

Zorg dat je weet wat overgangs­klachten inhouden. Niet om er een apart beleid van te maken — want daarmee isoleer je mensen juist — maar zodat je ernaar kunt vragen. Je kunt als leidinggevende gewoon zeggen: ik heb onlangs iets gelezen over de overgang, kennen jullie dat? Vrouwen beginnen er zelf bijna nooit over met een leidinggevende. Ze vinden het veiliger met collega’s. Maar als je als leidinggevende openstaat voor het gesprek, maak je de drempel lager. Kleine aanpassingen op de werkvloer kunnen al veel verschil maken — een koelere ruimte, flexibele werktijden. Het hoeft niet ingewikkeld te zijn.

Praten en vragen wat de vrouw zelf nodig heeft. Vrouwen weten dat door­gaans heel goed. Vergelijk het met een collega die hoogzwanger is en misselijk: je vraagt ook wat je voor haar kan doen. Dit is hetzelfde. Wat ik ook wil zeggen: vrouwen moeten het ook voor élkaar opnemen. Uit onderzoek bleek dat vrouwen empa­thischer zijn naar een collega met een huilbaby dan naar een collega in de over­gang. Dat zegt iets. We moeten ook onder­ling het taboe doorbreken.

Hersenmist — of brain fog — komt veel voor in de overgang. Het heeft met name te maken met slaaptekort en vermoeidheid en ook met hormoon­veranderingen in de hersenen. Het goede nieuws: bij meer dan 90 procent van de vrouwen herstelt het vanzelf. De linkerhersen­helft doet even minder, de rechter compenseert. Wat ik veel hoor, is dat vrouwen bang zijn dat ze dement worden omdat ze steeds hun sleutels vergeten. Dat hoeft niet. Dementie onder de zestig is uiterst zeldzaam en erfelijk bepaald. Als er geen dementie in de directe familie voorkwam op jonge leeftijd, hoef je daar echt niet bang voor te zijn. Wij als zorgverleners moeten mensen geruststellen en niet alleen focussen op wat er niet goed gaat.

Zodra je hinderlijke klachten hebt — en jijzelf bepaalt wat hinderlijk is — heb je recht op hormoontherapie. We werken tegenwoordig uitsluitend met bio-identiek oestro­geen: een molecuul dat gelijk is aan het lichaamseigen hormoon en dat via de huid wordt toegediend. Dat is effectiever, veiliger en geeft geen gewichtstoename. Het risico op borst­kanker, waar de fabel van 2002 over ging, zat in een specifiek type synthetisch progesteron dat we niet meer gebruiken. De nieuwe middelen worden vergoed, zijn niet duur en bewezen effectief. Twijfelt je arts of het de overgang is? Probeer het drie maanden. Er is nog nooit iemand doodgegaan aan drie maanden hormoontherapie. Als het helpt, weet je het. Als het niet helpt, zoek je gericht verder.

Praat erover. Met vriendinnen, met collega’s, met je huisarts. Schrijf je klachten op en neem ze serieus. Informeer jezelf maar wees kritisch op wat je online tegenkomt — de overgang is helaas ook een verdien­model geworden, met veel producten die weinig helpen. En zorg goed voor jezelf: gezond eten en bewegen helpt, ook al heb je er soms geen puf voor. Het hoeft niet ingewikkeld: een stuk lopen met bood­schappen in de hand telt ook. Wees niet te streng voor jezelf. De overgang is een tijdelijke fase — gemiddeld zo’n zeven jaar — tussen twee stabiele fases in. Het gaat over. En daarna ben je, zoals in sommige culturen al heel lang wordt erkend, gewoon een wijze vrouw.