VIK
‘Met één misstap ben je je integriteit niet kwijt’

Integriteit is vergroeid met het politiewerk. Of je nu in het blauw werkt of op kantoor: als politiemedewerker heb je een eed of belofte afgelegd om integer te zijn en te blijven. Toch denken de meesten bij integriteit meteen aan het VIK, geruchtmakende onderzoeken en in het ergste geval ontslag. Precies dat beeld wil Joris Knol, expert Integriteit bij de directie Integriteit, kantelen.
Het stoort hem dat integriteit zo vaak wordt teruggebracht tot VIK-onderzoeken naar plichtsverzuim. ‘Integriteit gaat eigenlijk over de mate waarin we als organisatie aanspreekbaar zijn voor de burger. Als organisatie die geweld mag gebruiken, zijn we verplicht om verantwoording af te leggen. Met een onderzoek handhaaf je de norm, maar het is zeker niet de norm zelf.’
Dynamische normen
Die norm is bovendien dynamisch. Joris noemt het vroegere ‘naggen’: korting bij de Chinees of McDonald’s omdat je agent was. ‘Ooit was dat zo’n beetje de gewoonste zaak van de wereld. Nu zou het een mogelijk signaal van plichtsverzuim zijn. Wat we als maatschappij integer vinden, verschuift dus. Er moet veel meer gepraat worden over wat we integer vinden. En niet pas als het misgaat.’
‘Je kunt zes dagen een heel integer persoon zijn en op de zevende dag een niet-integere handeling doen.’
Omdat de interpretatie per persoon verschilt, moet een organisatie helder maken wat ze onder integriteit verstaat. En de angst voor one strike and you’re out moet verdwijnen, vindt Joris. ‘Je kunt zes dagen een heel integer persoon zijn en op de zevende dag een niet-integere handeling doen. Dat maakt je nog geen niet-integer persoon. Die snelle conclusies dienen wat mij betreft ook te verdwijnen.’
Niet alleen in het blauw
Bij plichtsverzuim denkt iedereen al gauw aan collega’s in het blauw. Maar dezelfde regels gelden voor iedereen die bij de politie werkt, ook voor de ICT’er die vier dagen per week thuis werkt. Joris ziet daar een risico. ‘Mensen in niet-uitvoerende functies beseffen soms niet dat er andere regels voor ze gelden. Bij andere organisaties mag je in het weekend misschien een jointje roken. Bij de politie niet, ook niet als niemand weet waar je werkt.’ Is er voor hen wel een goed inwerkprogramma? ‘Voor mensen die geen blauwe opleiding krijgen, bestaat er nog wel ruimte voor verbetering’
Onderzoeken
Dan het pijnpunt: de onderzoeken. Alles begint met een melding, van een collega of een burger. Dat gebeurt meestal bij een leidinggevende. ‘Gaat het over de leidinggevende zelf, dan kan het ook rechtstreeks bij het VIK’, vult Joris aan. Een signaal van mogelijk plichtsverzuim hoort vervolgens langs een triagecommissie te gaan, met daarin het bevoegd gezag, iemand van het VIK, een vertegenwoordiger van de lijn en een jurist. ‘Vooraf wordt niets onderzocht. De commissie beantwoordt twee vragen: is er mogelijk sprake van plichtsverzuim en is het onderzoekbaar?’ De uitkomst varieert van 'geen actie', via een gesprek met de leidinggevende of een onderzoek door leidinggevende en jurist, tot het verzamelen van meer informatie en opnieuw triage. Is er mogelijk iets strafbaars gebeurd, dan wordt eerst met het Openbaar Ministerie overlegd. Strafrecht gaat voor; het disciplinaire traject staat dan soms een langere periode stil in afwachting van het strafrechtelijke onderzoek.
Heel positief
Vroeger bestond de triagecommissie niet. ‘Toen was je overgeleverd aan één leidinggevende die het misschien al op je gemunt had. Nu kijken er meerdere mensen vanuit meerdere perspectieven naar. Dat is heel positief.’ Ook de straf is geen automatisme. ‘Bij drugsgebruik geldt zero tolerance en volgt vrijwel zeker ontslag. Maar in heel veel andere gevallen wordt er heel goed gewikt en gewogen.’
Wel begrijpt hij dat de werkwijze van het VIK ingrijpend kan overkomen. Wil het VIK bijvoorbeeld je diensttelefoon veiligstellen, dan word je niet een dag van tevoren uitgenodigd maar opgewacht. ‘Dat voelt natuurlijk echt als verraad. Dat kan ik me heel goed voorstellen. Maar dat gebeurt alleen als de zaak er echt om vraagt. En met toestemming van het bevoegd gezag.’
Bel de bond
Na de aanzegging volgt een vast traject: een intakegesprek met uitleg over de procedure en tijd om je voor te bereiden op het eerste interview. Je mag vooraf je dossier inzien en een belangenbehartiger meenemen. ‘Ben je lid van de bond, bel de bond’, benadrukt Joris. ‘In het interview vertel je jouw kant en kun je aangeven wie er nog gehoord moet worden.’ Het onderzoek hoort binnen acht weken klaar te zijn. Dat lukt niet altijd. ‘Er moet nog iemand gehoord worden die met vakantie is, of de betrokken collega is ziek. Er staat geen sanctie op het overschrijden van die termijn. Aan het eind leest het bevoegd gezag het dossier samen met een jurist en zij komen tot een voornemen. Dit voornemen wordt besproken in een strafmaatoverleg met meerdere juristen. Er volgt een gesprek met jou, je kunt bezwaar maken en pas daarna wordt het besluit definitief.’
‘Ben je lid van de bond, bel de bond.’
Joris ziet in dat proces ook een kwetsbaarheid. ‘Alles is belegd bij het bevoegd gezag. Dat beslist of er onderzoek komt, geeft de opdracht - met hierin welke onderzoeksmethoden mogen worden ingezet - en bepaalt de afdoening. Een strafmaatadvies mag het naast zich neerleggen. Bij andere organisaties, zoals het UWV, moet een directeur die afwijkt van het advies dat schriftelijk motiveren en indienen bij het bureau Integriteit. Dan wordt er samen besloten of men zich kan vinden in de afwijking.’
De andere kant
‘De meeste aandacht bij een VIK-onderzoek gaat bijna automatisch naar de collega die onderzocht wordt’, zegt de expert Integriteit. ‘Maar in veel zaken zit aan de andere kant ook iemand die is lastiggevallen, gediscrimineerd of over wiens grens is gegaan. Het protocol staat vol rechten voor de betrokken collega: inzage, een belangenbehartiger, termijnen. En wat hebben we geregeld voor de collega die het is overkomen? Tot nu nog niks. Je krijgt niet eens te horen wat er met die collega is gebeurd. Vanwege de AVG-wetgeving zijn dat natuurlijk ook lastige onderwerpen.’
Hij vervolgt: ‘Die disbalans wordt nu voor zover mogelijk aangepakt. Het protocol wordt herijkt - met meer rechten voor de melder - vergelijkbaar met slachtofferrechten in het strafrecht. De aanzet kwam van UDR (Uitsluiting, Discriminatie en Racisme, onderdeel van Politie voor Iedereen - red.).’ Joris hoopt dat het nieuwe protocol nog dit jaar klaar is. Daarna moet het nog langs de bonden.
‘En wat hebben we geregeld voor de collega die het is overkomen? Tot nu toe nog niks.’
Daarnaast wordt gewerkt aan herstelbemiddeling. Sommige collega’s zien af van een melding vanwege de eventuele gevolgen voor de ander. Bij herstelbemiddeling gaan beide partijen vrijwillig en vertrouwelijk met elkaar in gesprek over erkenning en over praktische afspraken, om weer samen te kunnen werken. Er komt hiervoor een landelijke pilot. ‘Maar sanctioneren blijft daarnaast mogelijk. De wetenschap zegt: je kunt sanctioneren én herstellen. Het kan naast elkaar bestaan.’
Praten voordat het misgaat
Ook leidinggevenden kunnen meer doen, vindt Joris. Zij kennen het proces vaak niet en worden niet getraind in het aanzeggen van een onderzoek. Ook het contact daarna is lastig: wie in onderzoek zit, mag er niet over praten. ‘Maar dat betekent niet dat je niet over andere dingen mag praten. Leidinggevenden schieten in de kramp, net zoals we dat soms zien als mensen ernstig ziek zijn.’ Volgens de afspraken heeft de leidinggevende minstens eens per twee weken contact met de betrokken collega.
Bij het observatieteam waar Joris lang werkte, werd elke actie geëvalueerd. Wat ging er mis, wat doen we de volgende keer anders? ‘Bij geweld is dat veel meer geaccepteerd. Maar waarom niet bij al het andere?’ vraagt Joris zich af. Dat gesprek wil hij op gang brengen, samen met de politiebonden. ‘Het moet normaal worden om met elkaar te praten over de vraag: doe ik hier wel het juiste?’

Theo Oskam
Politiebonden willen er eerder bij zijn
Bij integriteitszaken komt de bond meestal pas in beeld als er al een onderzoek loopt. Dat moet anders, vindt Theo Oskam, directeur van het Instituut voor Veiligheid (IvV), het onafhankelijke opleidingsinstituut van de politiebonden. ‘Als bonden kunnen we voor onze leden veel meer aan de voorkant betekenen, met voorlichting, scholing en preventie.’
Daarom zocht Theo contact met Joris en de directie Integriteit. Leiderschap en zorgvuldigheid staan daarbij centraal. Theo: ‘Een integriteitsonderzoek raakt onze collega's diep. Hun integriteit staat ter discussie, terwijl soms eerder de vraag gesteld moet worden of er sprake is van professioneel handelen dat verbetering vraagt. Niet iedere professionele fout is een integriteitskwestie. Integriteit is voor onze collega's een trots bezit. Daar moeten we zorgvuldig mee omgaan.’
Hij vervolgt: ‘Ook de rol van leidinggevenden verdient aandacht. Een leidinggevende blijft verantwoordelijk voor de zorg voor zijn medewerker, ook wanneer er een onderzoek loopt. Over het onderzoek praten we niet, over al het andere wel.’
Het IvV zet zich daarnaast in om integriteit een vaste plaats te geven in opleiding en professionele ontwikkeling. Mede op initiatief van het IvV is in de nieuwste editie van Stapel & De Koning een afzonderlijk hoofdstuk over integriteit opgenomen. Ook bereidt het instituut podcasts over dit onderwerp voor. ‘Ik denk dat we hiermee recht doen aan het belang van integriteit, maar ook aan de mensen die dagelijks onder vaak moeilijke omstandigheden hun werk doen.’

Joris Knol
Joris Knol werkt al zes jaar in het integriteitsdomein. Eerst als teamchef VIK in Noord-Holland, nu als expert bij de landelijke directie. Hij draait daarnaast nog altijd diensten in uniform bij zijn oude team in Haarlem. ‘Om de feeling te houden. Het is echt topsport, wat die collega’s op straat doen.’

tekst: Jos de Blank | foto's: Shutterstock en Jos de Blank