gezondheid
‘Het is echt geen aanstellerij’

Zo’n twee miljoen vrouwen in Nederland zitten in de overgang. De overgrote meerderheid merkt daar iets van, soms in ernstige mate. Toch weten vrouwen er vaak weinig over. En het is op de werkvloer nauwelijks bespreekbaar. Tanja Knippers, voorzitter van Stichting Vuurvrouw, wil dat veranderen. ‘Kennis is echt de sleutel.’
Waarom zet jij je in voor meer aandacht voor de overgang?
Mijn drijfveer is de kracht van vrouwen. Ik vind het belangrijk dat vrouwen optimaal kunnen floreren, in hun werk en in hun privéleven. Als daar iets voor nodig is, dan ben ik er. Dat doe ik door kennis over te dragen en echt impact te willen maken. Bij Vuurvrouw hebben we één toekomstwens: dat elke vrouw tijdens de overgang optimaal kan floreren.
Wat is de overgang eigenlijk?
Heel plat gezegd ga je van vruchtbaar naar onvruchtbaar. Dat gebeurt doordat een aantal hormonen afneemt, met twee hoofdrolspelers: progesteron en oestrogeen. Het beeld is vaak dat het pas rond je vijftigste speelt. Voor mij was het een eyeopener dat het steeds vroeger begint, soms al rond je veertigste. Die afname van hormonen beïnvloedt dus een groot deel van je leven.
Waar kun je last van krijgen?
Dat verschilt enorm. Geen vrouw is hetzelfde. De opvlieger kent iedereen. Minder bekend zijn koude aanvallen, nachtzweten, droogte van pezen, klieren en ogen, en de invloed op je brein. De lijst wordt eigenlijk steeds langer. Van de ongeveer twee miljoen vrouwen in de overgang zegt 10 tot 20 procent geen klachten te hebben. De rest heeft enigszins tot zeer ernstige klachten.
Het is ook een levensfase. De kinderen zijn vaak het huis uit en je gaat je afvragen wat je nog wilt en hoe je je leven inricht. Dat hoort er ook bij.
Waarom wordt de overgang zo vaak onderschat?
Vooral omdat het niet bekend is. Als je niet weet dat iets bij de overgang kan horen, kom je ook niet op dat idee. Stel, je hebt altijd lekker gesport en ineens heb je last van je knieën. Dan denk je al snel: het ligt aan mijn knie. Terwijl het ook kan komen doordat je gestel op deze leeftijd verandert, hormoongedreven. Als niemand je dat vertelt, is het lastig.

Tanja Knippers, voorzitter van Stichting Vuurvrouw.
Er is heel veel informatie te vinden. Hoe weet je wat klopt?
Daar maak ik me wel zorgen over. Bij de overgang geldt niet: baat het niet, dan schaadt het niet. Betrouwbare, evidence-based informatie is echt belangrijk. Die vind je op onze website en bijvoorbeeld op Thuisarts. Iedereen begeeft zich inmiddels op de commerciële markt van de overgang. Dat is zorgelijk.
Er wordt vaak gezegd dat we te weinig weten van vrouwengezondheid. Klopt dat?
Dat is een gegeven. Er zijn allerlei redenen waarom het zo gegaan is, maar veel is geënt op mannen, ook doseringen. En wij zijn geen mannen. De wetenschap is daar inmiddels van doordrongen. Er loopt nu heel divers onderzoek: naar de beste begeleiding van vrouwen, de invloed op het vrouwenbrein, op slaap en op duurzame inzetbaarheid. Wij hebben meegewerkt aan de richtlijnen voor bedrijfsartsen en ook bij huisartsen wordt ernaar gekeken. Er ís veel onderzoek, maar het moet beter bij elkaar worden gebracht. Dat gebeurt nu, waardoor we betere conclusies kunnen trekken.
‘Het hoeft niet altijd dé overgang te zijn. Maar het is wel een overgang.’
Je zat aan tafel bij het rondetafelgesprek van de NPB over menstruatie, overgang en mantelzorg. Wat is je bijgebleven?
Ik vond het heel fijn dat jullie dit überhaupt op de agenda hebben gezet. Politiewerk is een uitdagende baan met veel facetten en er werken steeds meer vrouwen bij de politie. Duurzame inzetbaarheid is dan enorm belangrijk. De vraag is: hoe spelen we daar optimaal op in, zonder stigma, gewoon vanuit een biologisch proces? Wat me het meest is bijgebleven, is de inbreng van de politievrouwen zelf. Wat ging goed, wat minder goed en wat kunnen we anders inrichten zodat het makkelijker loopt? Dat vond ik waardevol.
Je hoort vaak: het hoort erbij, het gaat vanzelf over. Wat vind je daarvan?
Dat wordt veel te makkelijk gezegd. Ik ben hier nu twee jaar mee bezig. Daarvoor faciliteerde ik als leidinggevende alles voor mijn team, maar voor mezelf dacht ik: dat komt pas rond mijn 51e, laat maar gaan. Wel zag ik de impact op verzuim en duurzame inzetbaarheid. Enorm veel diagnoses burn-out tussen 45 en 55, precies in die overgangsleeftijd. Er is een grote groep vrouwen die veel last heeft en het niet zegt, of niet weet dat het anders kan. Met ‘het gaat wel over’ kom je niet tot het goede gesprek. Dat is een gemiste kans. Als je zegt dat het een keer overgaat, zeg je eigenlijk: stel je niet aan. Dat kun je niet maken. Je weet er te weinig van om dat te kunnen zeggen.
‘Als je zegt dat het een keer overgaat, zeg je eigenlijk: stel je niet aan.’
Is de overgang op het werk nog een taboe?
Dat vind ik moeilijk te beoordelen. We praten over veel onderwerpen weinig, ook over financiële zelfredzaamheid of seksuele problematiek. Maar ik weet wel dat het ongemak geeft. Dat kan zitten in met wie je het bespreekt, in het feit dat je iets privés of intiems deelt, of in angst dat het je carrièreperspectief raakt. Het vraagt om doorvragen. Neem mantelzorg: de een doet één keer per maand een boodschap, de ander is elke dag van vroeg tot laat bezig. Allebei heet het mantelzorg. Je moet echt geïnteresseerd zijn in wat iets voor die ene persoon betekent.
Waarom is het toch belangrijk om het bespreekbaar te maken?
Als je het goed kunt benoemen, kun je samen kijken naar de juiste interventie. Dan blijf je duurzaam inzetbaar en word je gezonder ouder. Heeft het invloed op hoe je je werk doet, dan is het soms zelfs noodzakelijk om het te bespreken. Een taboe helpt dan niet, een open gesprekscultuur wel. Thuis, op het werk of in je vrijwilligerswerk.
En als een leidinggevende het onderwerp ongemakkelijk vindt?
Ik hoor vaak: ‘Ik vind het complex.’ Dan vraag ik: 'Wat is er complex voor jóú?' Ik vind praten over menstruatie en overgang niet lastiger dan praten over iemands functioneren of over het weer. Als het voor jou ongemakkelijk is, is het goed om te weten wat het onderwerp met je doet. Het ligt dus niet altijd bij de ander. Soms schuurt het juist bij de ontvanger.

Kun je zonder verwijzing naar een overgangsverpleegkundige?
De huisarts is in Nederland de eerste lijn. Daarnaast zijn er overgangsverpleegkundigen, soms verbonden aan een huisartsenpraktijk. Daar kun je zonder verwijzing naartoe. Het wordt niet altijd vergoed, soms deels vanuit de aanvullende verzekering, dus kijk dat goed na. De overgang kan invloed hebben op bestaande aandoeningen en medicatie, die soms opnieuw moet worden ingesteld. Daarom ben ik voorstander van geregistreerde zorgprofessionals. Zij kijken naar het totaalbeeld en wijzen je de weg. Bij consulenten en hormoondeskundigen is de diversiteit groot. Houd het bij goede zorgprofessionals.
Het zijn evidence-based vragenlijsten waarmee je naar je huisarts of bedrijfsarts kunt.
Hoe bereid je een bezoek aan de huisarts goed voor?
Op onze website staan twee checklists. De officiële naam van de overgangslijst is de Greene Climacteric Scale. Door de vragen te doorlopen en aan te vinken, zie je of er mogelijk sprake is van overgang of van menstruele klachten die nader onderzoek nodig hebben. Het zijn evidence-based vragenlijsten waarmee je naar je huisarts of bedrijfsarts kunt. Dan kom je beter voorbereid binnen. Misschien zou het niet nodig moeten zijn, maar het helpt wel.
Welke tips heb je voor vrouwen die twijfelen?
Begin met: wat is de overgang en wat doet het met je lichaam en je geest? Ga dan na: gaat het goed met me of wat heb ik nodig? Kun je dat zelf of heb je iemand nodig? Dat kan een arts zijn maar ook je leidinggevende of een aanpassing in je werk. Leefstijl is belangrijk, dat vinden ook veel wetenschappers. Niet alleen voeding en bewegen maar ook slaap, verbinding en zingeving. Er wordt vaak over stressreductie gesproken maar eigenlijk gaat het om herstelmomenten. In deze fase heb je meer hersteltijd nodig. Op onze website staat de kit Zelf aan het roer tijdens de overgang, over eigen regie: wat kun je zelf doen?
Download de kit

Stichting Vuurvrouw is het kennisplatform voor vrouwen in de overgang. De stichting is aangesloten bij Patiëntenfederatie Nederland, werkt samen met artsen en specialisten op het gebied van vrouwengezondheid en sluit aan bij wetenschappelijk onderzoek. Tanja Knippers is sinds 2024 voorzitter van Stichting Vuurvrouw. Eerder schoof zij aan bij het rondetafelgesprek van de NPB over menstruatie, overgang en mantelzorg.
Meer weten?
- Betrouwbare informatie, de checklists en de kit Zelf aan het roer tijdens de overgang: vuurvrouw.nu.
- Het boek De overgang, een nieuwe fase krijg je bij deelname aan Vuurvrouw (39 euro per jaar).
- Klachten? De huisarts is het eerste aanspreekpunt. Naar een overgangsverpleegkundige kun je ook zonder verwijzing; check je aanvullende verzekering.
- Neem de ingevulde checklist mee naar je huisarts of bedrijfsarts.

tekst: Jos de Blank | foto's: Shutterstock en Jos de Blank